Başlıca Çerkes müzik aletleri: at kılından telleriyle yaylı keman Şıçepşıne, uzunlamasına üflenen flüt Kamıl, tahta çıngırak (Kabardeyce пхъэцIыч) ve 19. yüzyılın ikinci yarısında gelen akordeon Pşine. Her birinin yapımı ve hikâyesi aşağıda, kaynaklarıyla.
Şıçepşıne: tek parça ağaçtan bir keman
Şıçepşıne (Kabardeyce шыкIэпшынэ, Adigece шыкIэпщын) Çerkeslerin yaylı kemanıdır. Adı шы “at”, кIэ “kuyruk” ve пщын(э) “çalgı” kelimelerini birleştirir; teller gerçekten at kuyruğu kılından bükülür.
İğ biçimli oyma gövde 80-170 mm genişliğinde, sap 140-250 mm, çalgının tamamı 650-770 mm uzunluğundadır; gövde, sap ve yuvarlak baş tek parça armut, ıhlamur ya da akçaağaçtan oyulur. İnce ön kapağa parantez, nokta, hatta kalp biçiminde ses delikleri açılır. İki ya da üç tel tahta bir köprüden geçer; altta deri tutuculara bağlanır, üstte başlıktaki dikey burgulara sarılır. Sapın üzerindeki deri halka kaydırılarak sesin perdesi değiştirilir. Akort genellikle beşli, daha seyrek dörtlü aralıktadır; ses alanı iki oktava ulaşır, sesi yumuşak ve boğuktur. Yay, hafifçe kıvrık sağlam bir çubuğa gerilmiş at kılıdır; çalan kişi kılın gerginliğini parmaklarıyla çalarken ayarlar.
Çalgı dik tutulup dize dayanır; çoğunlukla erkekler çalardı ve çalan kişi genellikle aynı zamanda şarkıcı ve anlatıcıydı: şarkılar da Nart destanı da şıçepşıne eşliğinde söylenirdi. 19. yüzyılın sonuna kadar yaygındı, 20. yüzyılda nadirleşti; bugün yeniden canlanıyor: Adige ressam ve müzik öğretmeni Zamudin Guçev’in ilk öğrencileri 2005’te, bugün de bu çalgıyı çalan Жъыу topluluğunu kurdu.
Kamıl: tüfek namlusundan bir flüt
Kamıl, Çerkeslerin uzunlamasına üflenen açık flütüdür. Adı “kamış” demektir; ilk kamılların kamıştan kesildiği anlaşılıyor, sonraları genellikle bir tüfek namlusundan yapıldı. Yaklaşık 70 cm uzunluğundadır, alt kısmında üç parmak deliği vardır; ses dizisi dörtlü aralığında diyatoniktir, güçlü üflemeyle bir oktavı ve fazlasını bulur. Çobanlar çalardı, çoğu zaman şıçepşıne ve çıngırakla birlikte; gençlerin halka danslarına da eşlik ederdi. Kabardeycede bu flüte bjami (бжьамий) de denir.
Tahta çıngırak: ritmi tutan çalgı
Tahta çıngırak (Kabardeyce пхъэцIыч, Adigece пхъэкIыч) vurmalı bir çalgıdır: şimşir, dişbudak, kestane, gürgen ya da çınar gibi kurutulmuş sert ağaçtan üç, beş ya da yedi levha, bir uçtan saplı bir levhaya gevşekçe bağlanır. Boyutları mütevazıdır: 150-165 mm uzunluk, 45-50 mm genişlik. Saptan tutulur, bileğe geçirilen halka levhaların ne kadar sıkı sallanacağını belirler; sallanınca keskin bir tıkırtı duyulur. Kamıl, şıçepşıne ya da akordeonla birlikte şarkıların ve dansların ritmini tutar; akordeonla çoğu zaman iki çıngırak birden kullanılır. Bugün Adige Cumhuriyeti’nde ve Kabardey-Balkar’da turistlere sunulan en sevilen hediyeliklerden biridir.
Pşine: Çerkes akordeonu
Pşine (Kabardeyce пшынэ, Adigece пщынэ) akordeondur. 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Çerkesler arasında yaygınlaştı; bugünün en tanınmış Çerkes halk müzisyenlerinden bazıları, örneğin Aslan Tlebzu, akordeoncudur. Kaynaklarda mızraplı apepşin de anılır. Çalgıların şarkılarda, destanda ve dansta nasıl yaşadığı Çerkes müziği sayfamızda; bugün dinlenecek sanatçılar Çerkes şarkıları sayfamızda.
iPhone ve Android’de ücretsiz
Şıçepşıne’nin şarkı söylediği dil
Sesli tam Kabardeyce ve Adigece kursu, alfabe ve Xabze dersleri.
App Store'da 4,9 100+ ülkeden 53.000+ kişi
Sorular
Çerkeslerin çalgıları hangileri?
Dört ana çalgı: at kılı telli yaylı keman Şıçepşıne, uzunlamasına üflenen flüt Kamıl, tahta çıngırak (Kabardeyce пхъэцIыч) ve 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren akordeon Pşine. Kaynaklarda mızraplı bir çalgı olan apepşin de anılır.
Şıçepşıne nedir?
Çerkes yaylı kemanı: gövdesi, sapı ve yuvarlak başı tek parça armut, ıhlamur ya da akçaağaçtan oyulur, iki ya da üç teli at kuyruğu kılından bükülür ve dik tutulup dize dayanarak çalınır. Adı “at”, “kuyruk” ve “çalgı” kelimelerini birleştirir.
Kamıl neyden yapılır?
Vikipedi’ye göre genellikle bir tüfek namlusundan. Adı “kamış” demektir, yani ilk kamılların kamıştan yapıldığı anlaşılıyor. Yaklaşık 70 cm uzunluğunda, alt kısmında üç parmak deliği vardır.
Tahta çıngırak (пхъэцIыч) nedir?
Şimşir, dişbudak, kestane ya da gürgen gibi kurutulmuş sert ağaçtan üç, beş ya da yedi levhanın saplı bir levhaya bağlanmasıyla yapılan vurmalı çalgı. Şarkıların ve dansların ritmini tutar; bugün Adige Cumhuriyeti’nde ve Kabardey-Balkar’da en sevilen hediyeliklerden biridir.
Bu çalgılar nerede dinlenir?
Geleneksel müzik kayıtlarından bugünün şarkıcılarına, dinlenecek sanatçılar ve topluluklar Çerkes şarkıları sayfamızda.
Kaynaklar
- Vikipedi (Rusça), “Şiçepşin” maddesi (sürüm 147214174, 16 Ekim 2026’da okundu): yapımı, ölçüleri, akordu, çalma biçimi, yeniden canlanışı.
- Vikipedi (Rusça), “Пхачич” maddesi (sürüm 138077932): yapımı, ölçüleri, çalma biçimi.
- Vikipedi (Rusça), “Камыль” maddesi (sürüm 132729450): malzemesi, ölçüleri, ses dizisi, kimlerin çaldığı.
- Pşine, apepşin ve çalgıların şarkılardaki yeri: bu sitenin Çerkes müziği sayfası ve kaynakları.
Daha fazlasını ister misiniz?
Uygulamada Çerkes kültürü ve Xabze üzerine 64 kısa ders var. Ayrıca bu kültürün dilini öğrenebileceğiniz Kabardeyce veya Adigece bir kurs da var.
Ücretsiz indir100+ ülkeden 53.000+ kişi
