1382’den 1517’ye kadar Kahire’den Mısır’ı, Levant’ı ve Hicaz’ı yöneten Memlûk Sultanlığı’nın başında çoğunlukla Çerkes kökenli sultanlar vardı. Tarihçiler bu döneme Burcî ya da Çerkes Memlükleri dönemi der; dönemin yazarları da devlete Devletü’l-Cerakise, yani “Çerkeslerin devleti” diyordu.
Memlükler kimdi?
Memlük, azat edilmiş köle asker demekti. Gençler yurt dışından satın alınıp Kahire’ye getirilir, süvari olarak yetiştirilir ve azat edilirdi; içlerinden en güçlüleri emir, hatta sultan olabilirdi. Sultan genellikle oğlunu veliaht gösterirdi, ama oğul nadiren birkaç yıldan fazla tahtta kalabilir, yerine kıdemli bir komutan geçerdi.
Memlûk Sultanlığı 1250’de kuruldu. İlk dönemi olan Bahrî döneminde Kıpçak Türkü kökenli memlükler ağırlıktaydı. Daha Sultan Kalavun (1279–1290) zamanında çok sayıda Çerkes satın alınmış ve Burciyye adlı bir alay oluşturulmuştu. Ad, “kule” anlamına gelen burç sözcüğünden gelir: bu memlükler Kahire Kalesi’nin kule kışlalarında yaşıyordu. 1382’de içlerinden biri tahta çıktı ve sonraki 135 yıl boyunca yöneten memlüklerin çoğu Kuzey Kafkasyalı Çerkeslerdi.
Kurucu Berkuk
Berkuk 1336 civarında Çerkesya’da Hristiyan bir babanın oğlu olarak doğdu. Mısır’a getirildi ve 1363–64 civarında Emir Yelboğa el-Ömerî’nin hanesinde memlük oldu. Kasım 1382’de çocuk sultan es-Salih Hacı’yı tahttan indirerek sultan oldu. 1389’da bir isyan onu iktidardan uzaklaştırdı, ama 1390’da Kahire’ye döndü ve 1399’daki ölümüne kadar hüküm sürdü.
Kaynaklar dokunaklı bir ayrıntıyı da aktarır. Berkuk 1381’de babasını Mısır’a getirdi. Babası Müslüman oldu, Enes adını aldı ve en yüksek askerî rütbeye yükseltildi. Sultan olan Berkuk geniş ölçekte Çerkes topladı; tahminen 5.000 kişi.
Muiz Caddesi’ndeki büyük külliyesi, yani 1384–1386 yıllarında yapılan cami, medrese ve tekke, Kalavun ve Nâsır Muhammed’in külliyeleriyle birlikte Kahire’deki Memlük mimarisinin en görkemli topluluklarından birini oluşturur. Berkuk’un kendisi şehrin kuzeyindeki çöl mezarlığında, oğlu Ferec’in 1410–1411’de tamamladığı külliyede yatıyor.
Mimar sultan Kayıtbay
Kayıtbay 1416 ile 1418 arasında Çerkesya’da doğdu; okçuluk ve binicilikteki ustalığıyla tanınıyordu. 1440 civarında Kahire’ye getirildi, kendisi de Çerkes doğumlu olan Sultan Barsbay tarafından satın alındı ve sonra Sultan Çakmak tarafından azat edildi. Rütbeleri tek tek çıkarak bütün ordunun komutanı oldu ve 1468’de sultan oldu.
Yaklaşık 29 yıl hüküm sürdü; bu, Mısır Memlük sultanları arasında en uzun ikinci saltanattır. Kayıtbay her şeyden önce bir inşa sultanı olarak hatırlanır: saltanatıyla en az 230 eser ilişkilendirilir. Antik İskenderiye Feneri’nin yerine kaleyi (1477–1479), Mekke’de bir medrese yaptırdı, Kudüs’te bir çeşmeyi yeniden inşa ettirdi; 1481’deki yangından sonra Medine’deki Mescid-i Nebevî’nin yenilenmesini üstlendi. Kahire’nin Kuzey Mezarlığı’ndaki 1470–1474 tarihli külliyesi bugün Mısır’ın 1 poundluk banknotunda yer alıyor.
Son sultanlar
Kayıtbay’ın satın aldığı memlüklerden Kansu Gavri 1501’de iktidara geldi. Sultanlıkta o güne dek görülmemiş ölçekte top döktürdü ve Muiz Caddesi’nde büyük bir külliye yaptırdı (1503–1505). 1516’da ordusunu Osmanlı padişahı I. Selim’e karşı kuzeye götürdü ve Halep yakınlarındaki Mercidâbık Muharebesi’nde öldü.
Halefi II. Tomanbay bir Çerkesti. Osmanlılar Ocak 1517’de Kahire’yi aldı; II. Tomanbay nisanda esir düşene kadar savaştı ve böylece Memlûk Sultanlığı sona erdi. II. Tomanbay, 1914’e kadar Mısır sultanı unvanını taşıyan son kişiydi. Memlükler ise Osmanlı Mısırı’nda üç yüzyıl daha güçlü bir zümre olarak kaldı; 19. yüzyılın başında Kavalalı Mehmed Ali Paşa onların gücüne son verdi.
Dil ve kimlik
Bazı Çerkes memlükler çocukluklarının dili olan Çerkesçeyi konuşabiliyordu. Mısır’da memlük zümresinin konuşma dili olan Kıpçak Türkçesini öğrendiler; devletin yazı dili ise klasik Arapçaydı. Arapça konuşan halk için onlar düpedüz “Türk”tü; yine de Burcî döneminin seçkinleri Çerkes kökenleriyle gurur duyuyor gibi görünüyordu.
Burcî dönemi bir Çerkes çağıydı, ama kapalı bir çağ değildi. Sultan Hoşkadem (1461–1467) Rum kökenliydi; Rusça Vikipedi de bu dönemin memlükleri arasında Abhazları, Ermenileri ve başka halkları sayar.
Gezilecek eserler
- Kayıtbay Kalesi, İskenderiye: antik fenerin yerinde, 1477–1479.
- Kayıtbay Külliyesi, Kuzey Mezarlığı, Kahire: 1470–1474, 1 poundluk banknottaki yapı.
- Sultan Berkuk Külliyesi, Muiz Caddesi, Kahire: 1384–1386.
- Ferec bin Berkuk Hankahı, Kuzey Mezarlığı, Kahire: 1410–1411’de tamamlandı, Berkuk burada yatıyor.
- Sultan Gavri Külliyesi, Muiz Caddesi, Kahire: 1503–1505; türbe tarafı ziyarete açık.
- Kayıtbay Çeşmesi, Kudüs: 1482’de Kayıtbay tarafından yenilendi.
Daha fazlası için: Çerkesler kimdir, Çerkes savaşçı geleneği ve Ubıhçanın hikâyesi.
iPhone ve Android’de ücretsiz
Çerkes dili ve kültürü tek bir uygulamada
Kabardeyce ve Adigece dersler, Habze kültür dersleri, kitap, film ve müzik kütüphanesi ve konuşabileceğiniz dünyanın her yerinden Çerkesler.
App Store'da 4,9 100+ ülkeden 50.000+ kişi
Çerkes Memlükleri: sık sorulanlar
Memlük sultanları Çerkes miydi?
1382’den 1517’ye kadar çoğunlukla evet: bu Burcî ya da Çerkes Memlükleri dönemidir. Sultanların hepsi Çerkes değildi (Hoşkadem Rum kökenliydi); 1382’den önce ise yöneten memlüklerin çoğu Kıpçak Türkü kökenliydi.
Çerkes Memlük hanedanını kim kurdu?
Çerkesya’da Hristiyan bir babanın oğlu olarak doğan Berkuk. Kasım 1382’de sultan oldu ve 1389–1390’daki kısa ara dışında 1399’a kadar hüküm sürdü.
“Burcî” ne demek?
“Kuleye ait”. Çerkes memlükler Kahire Kalesi’nin kule kışlalarında yaşıyordu.
Çerkes Memlükleri neler inşa etti?
Kahire’nin ve başka şehirlerin en tanınmış eserlerinden birçoğunu: Muiz Caddesi’ndeki Berkuk Külliyesi, Kayıtbay Külliyesi (1 poundluk banknotta), İskenderiye’deki Kayıtbay Kalesi ve Gavri Külliyesi bunlardan yalnızca birkaçı.
Çerkes Memlüklerinin yönetimi nasıl sona erdi?
Sultan Kansu Gavri 1516’da Mercidâbık Muharebesi’nde öldü; Ocak 1517’de I. Selim komutasındaki Osmanlılar Kahire’yi aldı. Son Memlük sultanı olan Çerkes II. Tomanbay Nisan 1517’de esir düştü.
Memlükler Çerkesçe konuşur muydu?
Bazıları konuşabiliyordu. Mısır’da memlük zümresinin konuşma dili olan Kıpçak Türkçesini öğrendiler; devlet Arapça yazıyordu.
Kaynaklar
- Vikipedi (İngilizce), “Burji Mamluks”. en.wikipedia.org/wiki/Burji_Mamluks
- Vikipedi (İngilizce), “Mamluk Sultanate”. en.wikipedia.org/wiki/Mamluk_Sultanate
- Vikipedi (İngilizce), “Barquq”. en.wikipedia.org/wiki/Barquq
- Vikipedi (İngilizce), “Funerary complex of Sultan Barquq”. en.wikipedia.org/wiki/Funerary_complex_of_Sultan_Barquq
- Vikipedi (İngilizce), “Barsbay”. en.wikipedia.org/wiki/Barsbay
- Vikipedi (İngilizce), “Qaitbay”. en.wikipedia.org/wiki/Qaitbay
- Vikipedi (İngilizce), “Funerary complex of Sultan Qaytbay”. en.wikipedia.org/wiki/Funerary_complex_of_Sultan_Qaytbay
- Vikipedi (İngilizce), “Citadel of Qaitbay”. en.wikipedia.org/wiki/Citadel_of_Qaitbay
- Vikipedi (İngilizce), “Sultan al-Ghuri Complex”. en.wikipedia.org/wiki/Sultan_al-Ghuri_Complex
- Vikipedi (İngilizce), “Tuman Bay II”. en.wikipedia.org/wiki/Tuman_Bay_II
- Vikipedi (Rusça), «Бурджиты». ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D1%82%D1%8B
Daha fazlasını ister misiniz?
Uygulamada Çerkes kültürü ve Xabze üzerine 64 kısa ders var. Ayrıca bu kültürün dilini öğrenebileceğiniz Kabardeyce veya Adigece bir kurs da var.
Ücretsiz indir100+ ülkeden 50.000+ kişi
