Ubıhça, Çerkes boyları arasında sayılan Ubıhların diliydi. Kuzeybatı Kafkas dil ailesindendir; 84 ünsüzü ama yalnızca iki ya da üç ünlüsü vardı. Son akıcı konuşuru Tevfik Esenç’in Türkiye’de hayatını kaybettiği 7 Ekim 1992’de dil öldü.
Ünsüzleriyle ünlü bir dil
Ubıhça dilbilimcilerin gözünde her şeyden önce sesleriyle bilinir. 84 ayrı ünsüzü vardı; bunların dördü yalnızca alıntı kelimelerde geçer. Aralarında 20 küçük dil ünsüzü ve 29 saf sızıcı vardı: İngilizce Vikipedi’ye göre her ikisinden de bilinen başka hiçbir dilde bu kadar yoktur. Ünlüler ise farklı sayılır: klasik betimlemede iki, daha sonraki bir çözümlemede üç.
Guinness Rekorlar Kitabı’nın 1996 baskısı Ubıhçayı en çok ünsüz sesbirimine sahip dil olarak gösterdi. 2017’den beri rekor, tık sesleri de dahil 130 ünsüzü olan güney Afrika dili !Xóõ’nundur; bu yüzden Ubıhça bugün tık sesi olmayan diller arasında en büyük ünsüz envanterine sahip dil olarak anılır.
Ubıhça nerede konuşuluyordu?
Ubıhlar Karadeniz’in doğu kıyısında, bugünkü Soçi çevresinde yaşıyordu. 1860’larda, Kafkas Savaşı’nın sonunda, çoğu Osmanlı İmparatorluğu’na göç etti. Türkiye’de Manyas (Balıkesir) yakınındaki Hacıosman ve Hacıyakup, Kocaeli’deki Maşukiye ve Sapanca yakınındaki Kırkpınar gibi köyler kurdular.
Orada Ubıhlar öteki Çerkeslerle birlikte yaşadı. Türkçe Vikipedi’ye göre Ubıhların tamamı Adigece, bir kısmı ise Adigeceyle birlikte Ubıhça da konuşuyordu. Kuşaklar boyunca Ubıhça gündelik hayattan çekildi; Türkiye’deki Ubıh torunları bugün Türkçe ve Çerkesçe konuşuyor.
Son konuşur Tevfik Esenç
Tevfik Esenç (1904–1992), Hacıosman’da büyüdü ve bir süre Ubıhça konuşan dedesi ile ninesinin yanında yetişti. Köyün muhtarlığını yaptı, sonra İstanbul’da devlet memuru oldu. Ubıhça, Adigece ve Türkçe konuşuyordu.
İstanbul’da yıllarca Fransız dilbilimci Georges Dumézil ve meslektaşı Georges Charachidzé ile çalıştı. Güçlü hafızası sayesinde yalnızca dilin değil, Ubıh mitolojisinin, tarihinin ve âdetlerinin de baş kaynağı oldu. Dumézil onun Ubıhçasını dilin standart biçimine en yakın şey olarak görüyordu. Esenç 7 Ekim 1992’de öldü ve Hacıosman’da toprağa verildi; onunla birlikte Ubıhça konuşulmaz oldu.
Ubıhça nasıl kaydedildi?
Ubıhça hiçbir zaman kendi konuşurları tarafından yazılmadı. Bildiklerimiz, son konuşurlarla geç kalmadan çalışan dilbilimcilerden geliyor. 1930’da Macar dilbilimci Julius von Mészáros Türkiye’de Ubıhça üzerine notlar aldı; bu notlar Ubıhça araştırmalarının temelini attı. Georges Dumézil de aynı yıl dili kaydetmek için geldi; 1957’de bir Ubıh masalları derlemesi, 1975’te de fiil yapısını anlatan Le Verbe Oubykh kitabını yayımladı. Norveçli Hans Vogt 1963’te büyük bir sözlük çıkardı. Georges Charachidzé, George Hewitt ve A. Sumru Özsoy da son konuşurlarla çalıştı.
Dumézil dili yazıya geçirmek için bir yazım sistemi geliştirdi; Tevfik Esenç de zamanla Ubıhçayı bu sistemle yazmayı öğrendi. Binlerce sayfalık malzeme ve çok sayıda ses kaydı toplandı; sözlü edebiyatın büyük bir kısmı, Nart destanının bazı döngüleriyle birlikte yazıya geçirildi.
Ubıhça ve Çerkes dili
Kuzeybatı Kafkas dil ailesinin üç kolu vardır: Çerkesçe (Adigece ve Kabardeyce), Abhazca-Abazaca ve tek başına Ubıhça. Ubıhçanın iki komşusuyla da ortak özellikleri vardır; alıntı kelimelerinin çoğu Adigeceden ya da Arapçadan gelir.
Ubıhça artık yok, ama en yakın yaşayan akrabaları duruyor. Çerkesçenin iki biçimi Adigece ve Kabardeyce bugün Kafkasya’da, Türkiye’de, Ürdün’de ve başka yerlerde konuşuluyor. Farkı Kabardeyce ve Adigece farkı yazısı anlatıyor; nasıl yazıldıklarını Çerkes alfabesi gösteriyor.
Ubıhça dinleyin
Tevfik Esenç’in Ubıhça konuşmalarının kayıtları, transkripsiyonlarıyla birlikte Paris’teki CNRS Pangloss koleksiyonunda saklanıyor. UCLA Fonetik Laboratuvarı Arşivi’nde de Ubıhça kayıtlar var.
iPhone ve Android’de ücretsiz
Günde birkaç dakikada Çerkesçe öğrenin
Sesli kısa Kabardeyce veya Adigece dersler, alfabe kursu ve yapay zekâ öğretmen. İlk dersler hesap açmadan çalışır.
App Store'da 4,9 100+ ülkeden 50.000+ kişi
Ubıhça: sık sorulanlar
Ubıhçada kaç ünsüz var?
84; bunların dördü yalnızca alıntı kelimelerde geçer. Ünlü sayısı, çözümlemeye göre yalnızca iki ya da üçtür.
Ubıhçayı konuşan son kişi kimdi?
Tevfik Esenç. 7 Ekim 1992’de Türkiye’de öldü ve doğduğu köy Hacıosman’da toprağa verildi.
Ubıhça bir Çerkes dili mi?
Tam olarak değil. Kuzeybatı Kafkas ailesinin ayrı bir koludur; yanında Çerkesçe (Adigece ve Kabardeyce) ve Abhazca-Abazaca vardır. Ubıhlar ise Çerkes boyları arasında sayılır.
Ubıhça hâlâ konuşuluyor mu?
Hayır. 1992’de öldü. Türkiye’deki Ubıh torunları Türkçe ve Çerkesçe konuşuyor.
Ubıhçayı nerede dinleyebilirim?
Tevfik Esenç’in transkripsiyonlu kayıtlarını saklayan CNRS Pangloss koleksiyonunda (Paris) ve UCLA Fonetik Laboratuvarı Arşivi’nde.
Kaynaklar
- Vikipedi (İngilizce), “Ubykh language”. en.wikipedia.org/wiki/Ubykh_language
- Vikipedi (İngilizce), “Tevfik Esenç”. en.wikipedia.org/wiki/Tevfik_Esen%C3%A7
- Vikipedi (İngilizce), “Ubykh people”. en.wikipedia.org/wiki/Ubykh_people
- Vikipedi (Rusça), «Убыхский язык». ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B1%D1%8B%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9
- Vikipedi, «Ubıhça». tr.wikipedia.org/wiki/Ub%C4%B1h%C3%A7a
- Guinness Dünya Rekorları, “Language with most consonants”. www.guinnessworldrecords.com/world-records/67421-language-with-most-co
- Pangloss koleksiyonu (CNRS, Paris), Ubıhça derlemi. pangloss.cnrs.fr/corpus/Ubykh?lang=en
- UCLA Fonetik Laboratuvarı Arşivi, Ubıhça. archive.phonetics.ucla.edu/Language/UBY/uby.html
Günde birkaç dakikayla Çerkesçe öğrenin
Kısa Kabardeyce veya Adigece dersleri. Kelimelerin telaffuzunu dinleyin, alfabeyi öğrenin ve size Çerkesçe cevap veren yapay zeka öğretmeniyle pratik yapın.
Ücretsiz indir100+ ülkeden 50.000+ kişi
