Nart destanları: Çerkes kahramanlık anlatıları

5 Ekim 2026 tarihinde güncellendi · 4 dk okuma

Nart destanları nedir?

Nart anlatıları hem düzyazı hem de destan türküleri olarak yaşar. Kuzey Kafkasya’nın pek çok halkının ortak mirasıdır; ayrı döngüler Svanlar ile başka Gürcü toplulukları ve bazı Dağıstan halkları arasında da bilinir. Kahramanlar hemen her yerde aynıdır, ama her halk onları kendi bildiği gibi anlatır.

Oset anlatılarında Nartlar birbiriyle çekişen üç boya ayrılır; Çerkes anlatılarında böyle bir ayrım yoktur. Abhaz anlatılarında Nartlar tek bir ailedir: Setenay’ın yüz oğlu. Çeçen ve İnguş anlatılarında ise Nartlar yerel kahramanlarla savaşan savaşçı akıncılar olarak görünür. “Nart” sözcüğünün kökeni tartışmalıdır; en yaygın görüş onu “erkek, kahraman” anlamına gelen İranca bir köke bağlar.

Kahramanlar

Sosruko

Sosruko pek çok döngünün baş kahramanıdır. Nartların en küçüğüdür; güçlü ama kurnazdır, zaman zaman tam bir düzenbaz. Bütün anlatılarda taştan doğar. Çerkes anlatılarında silah ona dizleri dışında hiçbir yerinden işlemez ve bu sır öğrenilince ölüm onu bulur. Yine Çerkes anlatılarında Sosruko annesi Setenay ile birlikte bir devden ateşi çalar; bu yüzden sık sık Prometheus’a benzetilir.

Setenay

Setenay Nartların annesi ve akıl danıştıkları bilge kadındır. Çerkes ve Abhaz anlatılarında güzelliğin, aklın ve solmayan gençliğin simgesidir. Bir anlatıda bir günde bir kaftan dokuyacağına dair iddiaya girer ve işini bitirebilmek için güneşten yavaşlamasını ister: güneşin gün batımında ufukta oyalanması bundandır. Bir başkasında Kuban kıyısından bir çiçek getirip diker, çiçeğin solduğunu görür ve yağmurdan hayatın suya ne kadar bağlı olduğunu öğrenir.

Tlepş

Tlepş Nartların demircisi, ateşin ve demirin ustasıdır; çoğu zaman Setenay’a yakındır. Bir anlatıda ilk orağı döver; orağa nasıl biçim vereceğini kahraman Pataraz’ın annesi Isp hanımdan öğrenir. Adının Eski Yunanca “demir” sözcüğüyle akraba olduğu düşünülür ve Tlepş sık sık Yunan demirci tanrısı Hephaistos’a benzetilir.

Badınıko

Yalnızca Çerkes anlatılarında görülen bir kahraman olan Badınıko (Şebatınıko), Sosruko’nun teyze oğludur ve yiğitliğin örneğidir. Ziyafetleri ve dansı sevmeyen tek Nart odur.

Nartların dünyası

Çerkes ve Abhaz anlatılarında Nartlardan önce devlerin ve cücelerin çağı vardır; Nartlar zaman zaman onlarla hâlâ karşılaşır. Nartlar savaşçıdır, ama anlatılar çiftçileri ve çobanları da aynı ölçüde onurlandırır; kadına saygıdan, yaşlılara ve gençlere özenden söz eder. Çalışmadıkları ve yurtlarını korumadıkları zamanlarda Nartlar binicilik, okçuluk, taş atma ve güreşte, ayrıca dansta, şarkıda, hitabette ve zekâda yarışmak için toplanır.

Demir her yerdedir, Tlepş’in örsünden gündelik işin aletlerine kadar. Her kahramanın da bir atı vardır: konuşabilen, sahibinin cesaretini ve sadakatini sınamadan ona güvenmeyen gerçek bir yoldaş.

Anlatılar nasıl yazıya geçirildi?

19. yüzyılın ilk on yılında Kafkasya’yı dolaşan Alman bilgin Julius von Klaproth, Nart anlatılarını fark eden ilk Batılıydı. En eski yazılı kayıt, Kabardey eğitimci, filolog ve şair Şora Nogmov’a (1794–1844) aittir; Nogmov bunu 1835–1843 yılları arasında Rusça yazdı. Eser ölümünden sonra, 1861’de yayımlandı; 1866’da da Adolf Berge’nin hazırladığı Almanca baskısı çıktı.

1865’te Kabardey yazar Kazi Atajukin, Sosruko üzerine halk destanından iki parçayı Tiflis’te yayımladı; kendisi Kabardey destanının en büyük derleyicisi sayılır. Bir asır sonra Adige Nart destanı Maykop’ta yedi cilt hâlinde (1968–1971) ve 700’den fazla metinle yayımlandı. Günümüze ulaşan Çerkes metinlerinin çoğu türkü olarak kaydedilmiştir; birçoğunun kendine özgü bir ezgisi vardır.

Prometheus, Demeter, Kral Arthur?

Okurlar Nart destanlarında tanıdık figürlerle sık sık karşılaşır. Sosruko’nun ateşi çalması Prometheus’u hatırlatır; Prometheus’un bir Kafkas dağına, Kazbek’e ya da Elbruz’a zincirlenmesi efsanesi de destanlardaki bir bölüme benzer. Setenay Demeter’e, Tlepş Hephaistos’a benzetilir. C. Scott Littleton ve Linda A. Malcor ise From Scythia to Camelot kitabında Kral Arthur efsanelerinin bir kısmının Nart destanlarından geldiğini ileri sürmüştür; bu fikir hâlâ bir varsayımdır.

Nart destanları nerede okunur?

İngilizcede Çerkes anlatılarının temel derlemesi John Colarusso’nun Nart Sagas from the Caucasus: Myths and Legends from the Circassians, Abazas, Abkhaz, and Ubykhs (Princeton University Press, 2002) kitabıdır. Nogmov’un eserinin 1866 tarihli Almanca baskısı Internet Archive üzerinde ücretsiz okunabilir.

Daha fazla Çerkes kültürü: Çerkes ahlak kuralları Habze, Çerkes erkek isimleri ve Nart destanından bölümlerin de kaydedildiği Ubıhça.

iPhone ve Android’de ücretsiz

Çerkes dili ve kültürü tek bir uygulamada

Kabardeyce ve Adigece dersler, Habze kültür dersleri, kitap, film ve müzik kütüphanesi ve konuşabileceğiniz dünyanın her yerinden Çerkesler.

İndirin:App Storeİndirin:Google Play

Kamerayla tara

★★★★★ App Store'da 4,9 · 100+ ülkeden 50.000+ kişi

Nart destanları: sık sorulanlar