Adige alfabesinde 66 harf vardır: Rus Kiril alfabesi, palochka (Ӏ) ve iki ya da üç işaretle yazılan 32 harf; Шъ, Чъ ve Шъу gibi bu harfler ayrı harf sayılır. Kiril alfabesi 1937’de hazırlandı; 66 sayısı 1989’da yasayla belirlendi.
Adigece ya da Batı Çerkesçesi Adigey’de konuşulur ve Türkiye’deki Çerkesler arasında da yaygındır. Aşağıda alfabenin tamamı var: her harfin Circassian uygulamasının alfabe kursundan, ana dili Çerkesçe olan birinin kaydı, Uluslararası Fonetik Alfabe (IPA) ile sesi ve kontrol edilmiş bir kelime varsa o harfi kullanan bir örnek.
66 harfin tamamı
Her ses, Circassian uygulamasından ana dili Çerkesçe olan birinin kaydıdır; Ъ ve Ь’nin kendi sesi yoktur. IPA: Vikipedi’deki Adige alfabesi tablosu (Arkadiev ve Lander’e göre, Oxford, 2020). Örnek kelimeler uygulamanın öğrettiği kelimelerdir ve her biri uygulamanın Adigece sözlüğü, senaryolarını ana dili Çerkesçe olan birinin incelediği sesli kurs ya da Adigece Vikipedi ile doğrulandı; böyle bir kelimesi olmayan harflerde örnek yoktur.
Dinleme testi: bu hangi harf?
Bu, uygulamanın kendi alfabe sorularından biri: dinleyin, sonra harfi seçin. On tur; birbirine benzeyen harfler birlikte çıkar.
Test için JavaScript gerekli.
Uygulamanın alfabe kursunda bu soru üç başka soruyla birlikte gelir (harfi görüp sesini seçmek, harfi Latin yazımıyla eşleştirmek, sesi duyup altı harf arasından seçmek) ve aralıklı tekrar harfleri tekrar için geri getirir.
Adige alfabesini yazdırın
Bütün alfabe tek sayfada, yazdırmaya hazır.
- 66 harfin tamamı sırasıyla, büyük ve küçük
- 56 harf için resimli, kontrol edilmiş bir örnek kelime
- Bu sayfayı açan bir QR kod: herkes harfleri dinleyebilir
- A4, ücretsiz: sınıf, buzdolabı ya da ilk ders için
Rusçada olmayan harfler
Sovyetler Birliği’nde hazırlanan birçok Kiril alfabesi gibi Rus daktilosundaki harflerle yetinir ve Rusçada olmayan sesleri harf birleşimleriyle yazar; tek ekleme palochkadır. İşin çoğunu birkaç işaret görür:
| Tek başına Ӏ | Ӏ [ʔ] Gırtlak vuruşu [ʔ]: boğazda kısa bir kesilme, Amerikan İngilizcesindeki “button” kelimesinin tt’si gibi. |
|---|---|
| Harf + Ӏ | КӀ [t͡ʃʼ]КӀу [kʷʼ]ЛӀ [ɬʼ]ПӀ [pʼ]ПӀу [pʷʼ]ТӀ [tʼ]ТӀу [tʷʼ]ЦӀ [t͡sʼ]ЧӀ [t͡ʂʼ]ШӀ [ʂʼ]ШӀу [ʂʷʼ] Ejektifler: gırtlak kapalıyken söylenir, küçük bir patlamayla bırakılır. |
| Harf + у | Гу [ɡʷ]Гъу [ʁʷ]Дзу [d͡ʐʷ]Жъу [ʐʷ]Ку [kʷ]Къу [qʷ]КӀу [kʷʼ]ПӀу [pʷʼ]ТӀу [tʷʼ]Хъу [χʷ]Цу [t͡ʂʷ]Шъу [ʂʷ]ШӀу [ʂʷʼ]Ӏу [ʔʷ] Dudaklar yuvarlanarak söylenir, arkasından bir w gelir gibi (IPA’daki ʷ). |
| Harf + ъ | Гъ [ʁ]Жъ [ʐ]Къ [q]Лъ [ɬ]Хъ [χ]Чъ [t͡ʂ]Шъ [ʂ] Гъ, Къ ve Хъ küçük dilde çıkar; Жъ, Шъ ve Чъ dil ucu geriye kıvrılarak söylenir; Лъ [ɬ] ötümsüz bir l’dir, Galce ll gibi. |
| Harf + ь | Жь [ʑ]Хь [ħ] Жь [ʑ] yumuşak bir j’dir; Хь [ħ] boğazın derininden gelen güçlü, nefesli bir h’dir. |
| İki harf, tek ses | Дж [d͡ʒ]Дз [d͡z] Дж [d͡ʒ] “cep” kelimesindeki c’dir; Дз [d͡z] bitişik bir dz’dir. |
| Э ve А | А [aː]Э [a] Э kısa bir [a], А uzun bir [aː] sesidir. Adigece yazıda üç ünlü vardır: Ы [ə], Э ve А; Я, И, О, У ve Е bir ünlüyü bir й [j] ya da у [w] sesiyle birlikte gösterir. |
Okuma ipuçları: Adigece yazım nasıl işler
- Kelime başındaki У, уы [wə] diye okunur ama ы yazılmaz; у, й ve yuvarlak harflerden sonra da ы yazılmaz: унэ “ev”, уынэ değil.
- Kelime başında О, уэ [wɐ]; Е, йэ [jɐ]; И ise йы [jə] diye okunur: осы “kar”, еджапӀэ “okul”, илъэс “yıl”.
- Yuvarlak bir harf э’den önce gelince уэ yerine о yazılır: гъогу “yol”, гъуэгу değil.
Palochka: Ӏ, “küçük çubuk”
Palochka (Rusça палочка, “küçük çubuk”) 1930’ların sonunda Kiril alfabesine girdi; önce 1 rakamı olarak yazıldı. Adigecede ayrı bir harftir, gırtlak vuruşu [ʔ], ve 12 harfin daha içinde yer alır: КӀ, КӀу, ЛӀ, ПӀ, ПӀу, ТӀ, ТӀу, ЦӀ, ЧӀ, ШӀ, ШӀу, Ӏу.
Çoğu klavyede palochka yoktur; bu yüzden yerine çoğunlukla 1 rakamı ya da büyük I yazılır; Circassian uygulamasının derslerinde de I kullanılır. Unicode’da U+04C0’dır (daha seyrek küçük biçimi U+04CF). Gerçeğini buradan kopyalayın:
Kabardey ve Adige harfleri karşılaştırması
Kabardey ve Adige alfabelerinin 54 ortak harfi var. Kabardeycede Adigecede olmayan 12 harf vardır:
Дзу [d͡ʐʷ]Жъ [ʐ]Жъу [ʐʷ]ПӀу [pʷʼ]ТӀу [tʷʼ]Цу [t͡ʂʷ]Чъ [t͡ʂ]ЧӀ [t͡ʂʼ]Шъ [ʂ]Шъу [ʂʷ]ШӀ [ʂʼ]ШӀу [ʂʷʼ]Adigecede Kabardeycede olmayan 5 harf vardır:
Кхъ [q͡χ]Кхъу [q͡χʷ]ФӀ [fʼ]Ху [xʷ]ЩӀ [ɕʼ]Kabardey alfabesinde Э ikinci sıradadır, А’nın hemen ardından; Adige alfabesinde ise sona yakın, Ь’den sonra gelir, Rusçadaki gibi.
Bakınız: Kabardey alfabesi ve iki dil arasındaki farklar.
Adige yazısının kısa tarihi
- 1853Umar Bersey ilk “Çerkes Dili Alfabe Kitabı”nı Arap harfleriyle, 14 Mart’ta Tiflis’te yayımlar; bu gün bugün Adige Dili ve Yazısı Günü olarak kutlanır.
- 1918–1927Arap harfli bir alfabe resmîdir.
- 1927–1938Onun yerini 1926’da tamamlanan bir Latin alfabesi alır.
- 1937N. F. Yakovlev ve D. A. Aşhamaf bugün de kullanılan Kiril alfabesini hazırlar; kısa süre sonra onaylanır.
- 1989Yerel basındaki bir tartışmanın ardından 66 harflik liste yasayla belirlenir.
- 2012Türkiye’de Adıge Dil Derneği (ABX), bütün Çerkesler için ortak bir Latin alfabesi çağrısı yapar.
Alfabeyi uygulamada öğrenin
Circassian uygulamasının Adige alfabe kursu 11 kısa dersten oluşur, tam olarak bu 66 harfi öğretir ve siz öğrenirken her birinin kaydını çalar. Alfabeden sonra, bu sayfadaki örnek kelimelerin geldiği dil dersleri başlar.
Sorular
Adige alfabesinde kaç harf var?
66. Шъ ya da Шъу gibi iki ya da üç işaretle yazılan harfler tek harf sayılır; 66 harflik liste 1989’da yasayla belirlendi.
Adige alfabesinin sırası nedir?
А, Б, В, Г, Гу, Гъ, Гъу, Д, Дж, Дз, Дзу, Е, Ё, Ж, Жъ, Жъу, Жь, З, И, Й, К, Ку, Къ, Къу, КӀ, КӀу, Л, Лъ, ЛӀ, М, Н, О, П, ПӀ, ПӀу, Р, С, Т, ТӀ, ТӀу, У, Ф, Х, Хъ, Хъу, Хь, Ц, Цу, ЦӀ, Ч, Чъ, ЧӀ, Ш, Шъ, Шъу, ШӀ, ШӀу, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я, Ӏ, Ӏу.
Adigecede Ӏ harfi nedir?
Palochka; büyük I’ya ya da 1 rakamına benzeyen bir Kiril harfi. Tek başına gırtlak vuruşudur [ʔ]; bir ünsüzden sonra (КӀ, ПӀ, ТӀ, ЦӀ, ЧӀ, ШӀ…) ejektif bir sesi gösterir. Yerine çoğunlukla 1 ya da I yazılır.
Adigece Kiril mi, Latin harfleriyle mi yazılır?
1937 alfabesiyle Kiril harfleriyle. 1927–1938 arasında Latin alfabesi, ondan önce Arap harfli bir alfabe kullanıldı. Türkiye’de Adıge Dil Derneği (ABX) 2012’de ortak bir Latin alfabesi çağrısı yaptı.
Kabardey alfabesinden farkı ne?
Adigecede 66, Kabardeycede 59 harf var; 54’ü ortak. Шъ, Чъ ve Жъ gibi 12 harf yalnız Adigecede; ФӀ, ЩӀ, Кхъ, Кхъу ve Ху yalnız Kabardeycede var.
Adige alfabesini yazdırabilir miyim?
Evet. Bu sayfadaki ücretsiz tablo (PDF, A4) 66 harfin tamamını, örnek kelimeleri ve kayıtlarla bu sayfayı açan bir QR kodu içerir.
iPhone ve Android’de ücretsiz
Çerkesçe okumayı öğrenin
Her harfi ana dili Çerkesçe olan birinin seslendirdiği kısa alfabe dersleri, ardından kelimeler, ifadeler ve bir yapay zekâ öğretmen.
App Store'da 4,9 100+ ülkeden 50.000+ kişi
Kaynaklar
- Circassian uygulaması: Adige alfabe kursu (11 derste 66 harf; her harf ana dili Çerkesçe olan biri tarafından seslendirildi), dersler ve sesli kurs, Ekim 2026.
- Uygulamanın sesli kursu (Başlangıç), senaryoları ana dili Çerkesçe olan biri inceledi (örnek kelimeler: бзыу, чъыгы, гъатхэ, гъубдж, дахэ, еджапӀэ, жьыбгъэ, зы, ин, щай, бэрэскэшху, мэшӀоку, къалэ, къуае, лы, лъакъо, плӀы, нэ, осы, псы, лъапӀэ, мыр, сабый, тхылъ, тӀу, унэ, фыжьы, пхъу, хьэ, цуакъэ, цӀыкӀу, чэтыу, чъыӀэ, шы, щы, блы, Ӏэ).
- Uygulamanın Adigece sözlüğü (dovlet.info, 3.499 madde; örnek kelimeler: атакъэ, бзыу, чъыгы, гу, гъубдж, баджэ, бжыхьэ, жъуагъо, жьыбгъэ, щай, бэрэскэшху, къуае, кӀымаф, тхьакӀум, лы, лъакъо, мэлы, нэ, осы, псы, сабый, унэ, фыжьы, хы, псыхъо, пхъу, хьэ, цы, цуакъэ, чэтыу, чъыӀэ, чӀыгу, шы, шъоу, машӀо, шӀуцӀэ, пэ, Ӏэ, Ӏудан).
- Adigece Vikipedi, ay maddeleri (örnek kelimeler: бэдзэогъу, жъоныгъуакӀ).
- Vikipedi (Rusça): Адыгейская письменность, sürüm 154130663: modern alfabe ve harf sırası (Adigey Cumhuriyeti’nin tablosuna göre), 1937 ve 1989.
- Vikipedi (İngilizce): Template:AdygheAlphabet, sürüm 1368791641: IPA ile alfabe tablosu (Arkadiev ve Lander, The Oxford Handbook of the Languages of the Caucasus, 2020).
- Vikipedi (İngilizce): Adyghe alphabet, sürüm 1368790706: tarihçe, okuma kuralları ve örnekleri.
- Vikipedi (İngilizce): Palochka, sürüm 1376305552.
Günde birkaç dakikayla Çerkesçe öğrenin
Kısa Kabardeyce veya Adigece dersleri. Kelimelerin telaffuzunu dinleyin, alfabeyi öğrenin ve size Çerkesçe cevap veren yapay zeka öğretmeniyle pratik yapın.
Ücretsiz indir100+ ülkeden 50.000+ kişi
