Türkiye dünyanın en büyük Çerkes topluluğuna ev sahipliği yapar: çoğu tahmine göre 2 ila 3 milyon kişi. Aileleri 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’na yerleşti; köyleri Samsun ve Tokat’tan Kayseri, Düzce ve Balıkesir’e kadar bütün Anadolu’ya yayılmıştır. En kalabalık grup Kabardeylerdir, ardından Abzehler ve Şapsığlar gelir. Dil baskı altında, ama genç Adigeler onu yeniden öğreniyor.
Çerkesler Türkiye’ye nasıl geldi
Türkiye Çerkeslerinin çoğu, 19. yüzyılda, özellikle 1860’larda Kafkasya’dan Osmanlı İmparatorluğu’na göç eden ailelerden gelir. Osmanlı yönetimi göçmenlere Anadolu’da ve Balkanlar’da su kaynaklarına ve tarlalara yakın topraklar verdi; kurdukları köylerin birçoğu bugün de duruyor. Geç Osmanlı döneminde “Çerkes” adı bütün Kuzey Kafkasyalıları kapsardı; Abazalar ve Abhazlar bugün de sık sık onlarla birlikte sayılır.
Çerkesler Türkiye’de nerede yaşıyor
Çerkes toplulukları Türkiye’nin her yerinde var; en kalabalık oldukları yerler Marmara, İç Anadolu ve Karadeniz bölgeleri ile İstanbul. Türkiye’de nüfus sayımı etnik kökeni saymadığı için bütün rakamlar tahmindir: bir hesaba göre yaklaşık iki milyon, AB raporlarına göre üç milyon; Türkçe kaynaklar daha yüksek rakamlar da verir. Her boy ağırlıklı olarak birkaç ile yerleşti:
| Boy | Başlıca iller |
|---|---|
| Kabardeyler | Kayseri, Tokat, Sivas, Kahramanmaraş |
| Abzehler | Samsun, Sinop, Tokat, Afyonkarahisar, Balıkesir, Sakarya |
| Şapsığlar | Çorum, Samsun, Balıkesir, Afyonkarahisar, Bolu, Aydın, Manisa, Sakarya, Bursa |
| Ubıhlar | Balıkesir, Bolu, Sakarya, Samsun, Ordu |
| Bjeduğlar | Çanakkale (Biga), Afyonkarahisar |
| Hatukaylar | Kayseri, Bilecik |
| Çemguylar | Düzce, Bilecik |
| Mahoşlar | Samsun (Alaçam) |
| Besleneyler | Çorum, Amasya |
En kalabalık grup Kabardeyler, ardından Abzehler ve Şapsığlar. Dilini en iyi koruyanlar Uzunyayla (Kayseri ve Sivas) ve Göksun Kabardeyleridir; bir zamanlar Balıkesir ve Sakarya çevresindeki köylerde konuşulan Ubıhça ise yok oldu. İl il köyler için ayrı sayfalarımız var: Kayseri (Uzunyayla), Samsun ve Tokat.
Kültürü korumak
Çerkes dernekleri ülke genelinde dil kursları, dans grupları ve topluluk etkinlikleri düzenler. En büyük çatı KAFFED, yani Kafkas Dernekleri Federasyonu; bir diğeri ÇERFED, Çerkes Dernekleri Federasyonu. Dans, Kafkasya’ya en güçlü bağlardan biridir: bkz. Çerkes dansı.
2004’ten beri devlet radyosu ve televizyonu Kabardeyce yayın yapıyor; TRT’de yayınlanan ilk Çerkes dili de Doğu Çerkesçesiydi. Kültürü yemek de taşır: Pınarbaşı Uzunyayla Çerkes Peyniri 14 Nisan 2021’de Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenerek coğrafi işaret aldı.
Evde Çerkes peyniri nasıl yapılır.
Dilin durumu
En büyük sorun dil kaybı. Büyükanneler ve büyükbabalar çoğu zaman Kabardeyce ya da Adigeceyi akıcı konuşur, ama genç kuşaklar giderek yalnızca Türkçeyle büyüyor. Dönemin bir Çerkes dernekleri federasyonu başkanı Nusret Baş’ın tahminine göre Türkiye Çerkeslerinin yaklaşık %5’i dilini akıcı konuşuyor; UNESCO da Adigeceyi Türkiye’de ciddi tehlike altındaki diller arasında sayıyor.
Ama bir canlanma da var:
- 2012’den beri Adigece, devlet okullarında “Yaşayan Diller ve Lehçeler” kapsamında seçmeli ders olarak alınabiliyor; ancak sınıf ancak yeterli öğrenci başvurursa açılıyor.
- Düzce Üniversitesi’nde, çok sayıda Şapsığ ve Abzehin yaşadığı bir bölgede, Kafkas Dilleri ve Kültürleri Bölümü var; Boğaziçi Üniversitesi 2013’ten beri seçmeli Adigece dersleri veriyor.
- Hangi alfabenin kullanılacağı tartışmalı. KAFFED Kafkasya’yla uyum için 2004’te Kiril alfabesini benimsedi; Millî Eğitim Bakanlığı ise seçmeli dersler için Latin harfli ABX alfabesini onayladı, KAFFED bu karara karşı çıktı. Bkz. Çerkes alfabesi.
Türkiye’deki genç Çerkesler dilini dernekler, internet kaynakları ve uygulamalarla yeniden öğreniyor. Daha fazlası: Çerkesçe nasıl öğrenilir ve Kabardeyce ile Adigece farkı.
Türk toplumunda Çerkesler
Çerkesler Türkiye’nin en büyük etnik azınlıklarından biridir ve çoğu Sünni Müslümandır. Uzun zamandır Türk toplumunun her kesiminde yer alırken aile, dernekler, Xabze, müzik ve mutfakla kendi kimliklerini korurlar. Türkçe ve Çerkesçenin yanı sıra Antakya ve Reyhanlı’daki bazı topluluklarda Arapça da konuşulur.
Neden önemli
Herhangi bir ülkedeki en büyük Çerkes nüfusuyla Türkiye, Çerkes dilinin ve kültürünün geleceğini büyük ölçüde taşıyor. Dili öğrenen, bir dans grubuna katılan ya da çocuklarına Xabze’yi anlatan her genç Çerkes onları yaşatıyor. Bugünkü Çerkes diasporası ve Ürdün’deki Çerkesler hakkında okuyun.
iPhone ve Android’de ücretsiz
Dünyanın her yerinden Çerkeslerle tanışın
Topluluk sohbetleri, sesli odalar ve özel mesajlar; dili yolda öğrenmek için de Kabardeyce veya Adigece dersler.
App Store'da 4,9 100+ ülkeden 53.000+ kişi
Türkiye’deki Çerkesler: sorular
Türkiye’de kaç Çerkes yaşıyor?
Tahminler yaklaşık iki milyon ile üç milyon (AB raporları) arasında; bazı Türkçe kaynaklar daha fazlasını verir. Türkiye’deki nüfus sayımı etnik kökeni saymaz.
Çerkesler Türkiye’de nerede yaşıyor?
Ülkenin her yerinde, özellikle Marmara, İç Anadolu ve Karadeniz bölgelerinde: Kayseri, Samsun, Tokat, Sivas, Çorum, Balıkesir, Sakarya, Bolu, Düzce, İstanbul ve başka iller.
Türkiye’de hangi Çerkes boyları yaşıyor?
En kalabalığı Kabardeyler, ardından Abzehler ve Şapsığlar; ayrıca Ubıhlar, Bjeduğlar, Hatukaylar, Çemguylar, Mahoşlar ve Besleneyler.
Türkiye Çerkesleri hâlâ Çerkesçe konuşuyor mu?
Yaşlıların çoğu konuşuyor, gençler daha az: bir tahmine göre akıcı konuşanlar %5 civarında. Dilini en iyi Uzunyayla Kabardeyleri korudu.
Türk okullarında Çerkesçe öğrenilebilir mi?
Evet, 2012’den beri seçmeli ders olarak, yeterli öğrenci başvurursa. Düzce ve Boğaziçi üniversitelerinde de öğretiliyor.
Türkiye Çerkesleri hangi alfabeyi kullanır?
İkisi de kullanılıyor: KAFFED Kafkasya’daki gibi Kiril alfabesini öğretir, okullardaki seçmeli derslerde ise Latin harfli ABX alfabesi kullanılır.
Kaynaklar
- Vikipedi (İngilizce), “Circassians in Turkey”. en.wikipedia.org/wiki/Circassians_in_Turkey
- Vikipedi (İngilizce), “Circassians”. en.wikipedia.org/wiki/Circassians
- Vikipedi (İngilizce), “Adyghe language”. en.wikipedia.org/wiki/Adyghe_language
- Vikipedi, “Türkiye Çerkesleri”. tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye_%C3%87erkesleri
- Vikipedi, “Kabardeyce”. tr.wikipedia.org/wiki/Kabardeyce
- Vikipedi, “Çerkes peyniri”. tr.wikipedia.org/wiki/%C3%87erkes_peyniri
Dünyanın dört bir yanındaki Çerkeslerle tanışın
Türkiye, Ürdün, Rusya ve daha birçok ülkedeki Çerkeslerle sohbet edin ve onlarla birlikte, kısa günlük derslerle Kabardeyce veya Adigece öğrenin.
Ücretsiz indir100+ ülkeden 53.000+ kişi
